Σιωπηλός δολοφόνος

Ο τραγικός θάνατος του 13χρονου κοριτσιού στη Θεσσαλονίκη από αναθυμιάσεις μαγκαλιού ήρθε να προστεθεί στον κατάλογο των θανάτων συνανθρώπων μας που αναζητούν φθηνές λύσεις θέρμανσης για να επιβιώσουν από το κρύο του χειμώνα. Είχαν προηγηθεί εκείνοι οι φοιτητές στη Λάρισα, πριν δύο χρόνια, οι οποίοι άφησαν τη ζωή τους στην κρύα γκαρσονιέρα τους στην προσπάθειά τους να τη θερμάνουν επίσης με μαγκάλι. Εισέπνευσαν μονοξείδιο του άνθρακα, το λεγόμενο και «σιωπηλό δολοφόνο».

Είναι θάνατοι οι οποίοι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως γεγονότα μικρής συχνότητας, ατυχίες ή κακές ανθρώπινες επιλογές της στιγμής. Αυτοσχέδιοι μηχανισμοί θέρμανσης, μαγκάλια, ελλιπής εξαερισμός, σόμπες πετρελαίου δίχως σωλήνες και σόμπες υγραερίου, εξαιτίας του δυσβάσταχτου κόστους πετρελαίου, συνθέτουν ένα επικίνδυνο μείγμα με βασικό «πρωταγωνιστή» το μονοξείδιο του άνθρακα (CO), που συντροφεύει μεγάλη μερίδα του πληθυσμού και τον φετινό χειμώνα. Ο τρόμος της τοξικής δηλητηρίασης επανέρχεται. Το κύριο πρόβλημα με το CO είναι το ότι δεν προκαλεί κατά την εισπνοή του κάποιον ερεθισμό και είναι τελείως άοσμο σε αντίθεση με άλλα ακόμη τοξικότερα αέρια των οποίων η έντονη οσμή ή η ερεθιστική δράση προειδοποιεί τον άνθρωπο και του δίνει χρόνο για να απομακρυνθεί από τον χώρο με την τοξική ατμόσφαιρα πριν η συγκέντρωση τους φθάσει σε θανάσιμα επίπεδα. Δεν διακρίνεται στην ατμόσφαιρα όπως ο καπνός. Κατά την εισπνοή του αρχικά προκαλεί ζάλη, κατόπιν πονοκέφαλο και στη συνέχεια αδυναμία του δηλητηριασμένου που ενώ καταλαβαίνει ότι κάτι τρομερό συμβαίνει, δεν μπορεί να αντιδράσει και τέλος απώλεια των αισθήσεων και κώμα. Βασικό χαρακτηριστικό του είναι το βαθύ κόκκινο χρώμα που αποκτά το θύμα, που είναι εμφανές και στο πρόσωπο.
Στο σκηνικό αυτό της απόγνωσης που διακατέχει μεγάλη μερίδα του πληθυσμού ήρθε η ανακοίνωση κλαυσίγελος: «Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Εθνικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας, από το βράδυ του Σαββάτου μέχρι και την Δευτέρα το πρωί ευνοείται η συσσώρευση ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Συνιστάται στους πολίτες να περιορίσουν κατά το δυνατό την άσκοπη χρήση τζακιών. Με τον τρόπο αυτό συνεισφέρουν στην προστασία της υγείας όλων.»
Ήταν η παρέμβαση των Υπουργείων Υγείας και Περιβάλλοντος, τα οποία καλούν τους πολίτες να αποφύγουν «την άσκοπη χρήση των τζακιών»… διότι «ευνοείται η συσσώρευση ατμοσφαιρικής ρύπανσης». Προφανώς πιστεύουν πως ο κόσμος που ανάβει το τζάκι ή τις ξυλόσομπες, το κάνει απλά επειδή «θέλει να έχει συντροφιά» και για να φτιάξει ατμόσφαιρα στο σπίτι του; Το ενδεχόμενο πως κρυώνουν και δεν έχουν άλλο τρόπο για να ζεσταθούν, το απέκλεισαν απευθείας;
Η ανακοίνωση αυτή έρχεται λίγες εβδομάδες μετά τις πληροφορίες ότι το υπουργείο Περιβάλλοντος σχεδιάζει να επιβάλει απαγορευτικό στα ελληνικά νοικοκυριά να καίνε τζάκια και ξυλόσομπες, ανά περιοχές και χρονικά διαστήματα, όπου θα καταγράφονται υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων, επικίνδυνων για τη δημόσια υγεία. Η νέα αυτή ρύθμιση αναμένεται να εφαρμοστεί για πρώτη φορά στα χρονικά της χώρας και περιλαμβάνεται σε πακέτο μέτρων που ετοίμασε το υπουργείο Περιβάλλοντος για την αντιμετώπιση του φαινομένου της αιθαλομίχλης.
Τι είναι η αιθολομίχλη που «χρεώνεται» στα καυσόξυλα; Το «νέφος» όπως το έλεγαν παλιά και κατά τους αγγλόφωνους, το smog. Είναι λέξη σύνθετη που επινοήθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα από τις λέξεις smoke και fog που αντίστοιχα σημαίνουν καπνός και ομίχλη. Το smog (κατά εμάς αιθαλομίχλη) είναι η ατμοσφαιρική ρύπανση που συναντάται στις μεγαλουπόλεις, περιέχει κύρια αιθάλη και προέρχεται από τις εκπομπές οχημάτων και τις βιομηχανικές αναθυμιάσεις οι οποίες αντιδρούν στην ατμόσφαιρα με το φως του ήλιου για να σχηματίσουν δευτερογενείς ρύπους που επίσης συνδυάζονται με τις πρωτογενείς εκπομπές για το σχηματισμό φωτοχημικού νέφους. Τα άρθρα των ΜΜΕ ξέθαψαν το πρόβλημα που είχε δημιουργηθεί στο Λονδίνο το 1952 – όπου 4.000 Λονδρέζοι έχασαν τη ζωή τους λόγω του smog – κι έκραξαν μ’ ένα στόμα μια φωνή: Φταίνε τα καυσόξυλα! Να! Το ίδιο είχε γίνει στο Λονδίνο επειδή ο κόσμος άναβε τα τζάκια του. Όμως… καλύτερα ΚΑΜΙΑ πληροφορία, από ΜΙΣΗ πληροφορία…
Ο καιρός το Νοέμβριο και το Δεκέμβριο του 1952 από νωρίς είχε πολύ κρύο, με βαριές χιονοπτώσεις σε ολόκληρη την περιοχή. Για να κρατηθούν ζεστοί, οι άνθρωποι του Λονδίνου έκαιγαν μεγάλες ποσότητες άνθρακα στα σπίτια τους. Καπνοί ξεχυνόταν από τις καμινάδες των σπιτιών τους. Υπό κανονικές συνθήκες, ο καπνός θα απλωθεί στην ατμόσφαιρα και θα διασπαρθεί, αλλά ένας αντικυκλώνας κρεμόταν πάνω από την περιοχή. Αυτό ωθεί προς τα κάτω τον αέρα, και καθώς κατεβαίνει θερμαίνεται. Αυτό δημιουργεί μια αντιστροφή, όπου ο αέρας κοντά στο έδαφος είναι ψυχρότερος από ό,τι ο αέρας υψηλότερα πάνω από αυτό. Έτσι, όταν ο ζεστός καπνός βγαίνει από την καμινάδα, παγιδεύεται. Η αντιστροφή του 1952, επίσης, παγίδευσε όλα τα σωματίδια και τα αέρια που εκπέμπονταν από τις καμινάδες των εργοστασίων στην περιοχή του Λονδίνου, μαζί με τη ρύπανση που οι άνεμοι από την Ανατολή είχαν μεταφερθεί από τις βιομηχανικές περιοχές της ηπείρου. (…) Δηλαδή η ατμοσφαιρική ρύπανση στο Λονδίνο που κορυφώθηκε τη δεκαετία του 1950, οφειλόταν κυρίως στην καύση γαιάνθρακα (κωκ) και χαρακτηριζόταν, εκτός από τις υψηλές συγκεντρώσεις σωματιδίων, από τα υψηλά επίπεδα διοξειδίου του θείου. Σε σταθερές ατμοσφαιρικές συνθήκες και με υψηλά επίπεδα υγρασίας, δημιουργούνταν μια όξινη αναγωγική καπνομίχλη. Ουδεμία σχέση έχει το φαινόμενο αυτό με αυτό που παρατηρείται σήμερα στα ελληνικά αστικά κέντρα.
Υπάρχει βεβαίως πρόβλημα και μάλιστα μεγάλο. Αυτό που παρατηρείται από τις αρχές Νοεμβρίου στα μεγάλα αστικά κέντρα, Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Βόλο, Ιωάννινα, Πάτρα και άλλες μεγάλες πόλεις είναι η οπτικά εμφανής επιδείνωση της ποιότητας του ατμοσφαιρικού αέρα, κυρίως τις βραδινές ώρες. Η μυρωδιά καμένου ξύλου και η παραγωγή μεγάλης ποσότητας αιωρουμένων σωματιδίων είναι ενδεικτική της προέλευσής τους από τζάκια και ξυλόσομπες. Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερο έντονο σε συνθήκες ατμοσφαιρικής σταθερότητας που χαρακτηρίζονται από άπνοια και την ανάπτυξη του φαινομένου της θερμοκρασιακής αναστροφής.
Από την καύση των καυσόξυλων, άλλης ξυλείας και διαφόρων μορφών pellets σε παραδοσιακά τζάκια, ενεργειακά τζάκια και ξυλόσομπες παράγονται αιωρούμενα σωματίδια, μονοξείδιο του άνθρακα, αλλά και άλλοι ρύποι (αναλόγως της περιεκτικότητας των διαφόρων προϊόντων pellets που κυκλοφορούν). Συγκεκριμένα από την οικιακή καύση ξύλου παράγονται και προσροφούνται στα αιωρούμενα σωματίδια που εκπέμπονται οργανικές ενώσεις οι οποίες, εκτός από ερεθιστικές για το αναπνευστικό σύστημα, ορισμένες είναι τοξικές και καρκινογόνες. Επιπλέον από τη χρήση ακατάλληλης για καύση ξυλείας, όπως π.χ. καύση επίπλων ή δομικής ξυλείας εκπέμπονται πτητικές οργανικές ενώσεις με μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία που περιλαμβάνουν την τοξική βιοσυσσώρευση, τη μεταλλαξογένεση και την καρκινογένεση.
Εκτός όμως από τους δολοφόνους (σιωπηλούς ή μη), υπάρχουν και τα εκλήματα «εξ’ αμελείας», υπάρχουν και οι ηθικοί αυτουργοί τους. Για τα οποία θα μιλήσουμε την άλλη εβδομάδα…